ជំរាបសួរ មិត្តទាំងអស់,
បើតាមលោក អៀវ កឹស(*), ពាក្យខ្មែរមួយចំនួន កើតមកពីរបៀប "គន្លាស់កាត់» ។
របៀប "គន្លាស់កាត់»
ពាក្យ "គន្លាស់កាត់" ៖ គឺជាពាក្យ ដែលកើតមកពី ការគន្លាស់ នៃពាក្យពីរ ( two monosyllables words ) ហើយកាត់ចោល មួយភាគ ។
ពាក្យនេះមានលក្ខណះ ពីរយ៉ាង ៖
- ១. គន្លាស់ នៃពាក្យពីរ, ហើយកាត់ចោល ពាក្យខាងចុង ។
២. គន្លាស់ នៃពាក្យពីរ, ហើយកាត់ចោល ពាក្យ ខាងដើម ។
ឧទាហរណ៏ ១ ៖
- កោស = កាយ + បោស > កោស + (បាយ) > កោស
- កោស 1 កិ. រូសរំលីង, កោសជ្រូក, កោសដូង កោសបាយ ជាដើម ។
- ធ្នើរ = ថ្នាក់ + លើ > ធ្នើរ + (ឡាក់) > ធ្នើរ
- ធ្នើរ ន. ថ្នាក់ខ្ពស់សម្រាប់បន្ទើរវត្ថុផ្សេងៗ : ដាក់កន្ទេលលើធ្នើរ ។
- បង្អោង = បង្អែក + តោង > បង្អោង + (តែក) > បង្អោង
- បង្អោង ន. ឈើឬឫស្សីមានកាំសម្រាប់ឡើងឈើខ្ពស់ : បង្អោងត្នោត, ឡើងតាមបង្អោង ។
- ជ្រៀង = ជ្រេ + រៀង > ជ្រៀង + (រេ) > ជ្រៀង
- ជ្រៀង គុ. ដែលល្អៀង ។ គុ. ឬ ន. ឈ្មោះអក្សរតួទ្រេត : អក្សរជ្រៀង ។
- ដង្កាប់ = ដង្កៀប + ចាប់ > ដង្កាប់ + (ចៀប) > ដង្កាប់
- ដង្កាប់ ន. ប្រដាប់ធ្វើដោយដែកមានផ្នែកពីរ ដាក់ខ្វែងប្រទាក់គ្នាជាចម្ពាម អាចកម្រើកវិលបានដោយភ្លៅមួយត្រង់កណ្ដាល សម្រាប់ចាប់ឬដកដែកគោលជាដើម ។
- ភ្នឹក = ភ្លេច + នឹក > ភ្នឹក + (នេច) > ភ្នឹក
- ភ្លឹក កិ. រលត់ស្មារតីស្លុងជ្រៅមិនដឹងខ្លួនដោយឈឺដាបខ្លាំង ( ទីទៃពីដេកលក់តាមធម្មតា ) : គាត់ភ្លឹកម្ដងៗទៅហើយ ។ ស្លុតស្មារតី, ខ្លាចចំប្រប់ : សម្បើមគួរភ្លឹក, ឥតភ្លឹក ។
ឧទាហរណ៏ ២ ៖
- មុង = ទ្រុង + មូស > (ទ្រូស) + មុង > មុង
- មុង ន. សំពត់ដែលដេរមានខ្នង មានរបាំងជុំវិញភ្ជាប់មុខគ្នា សម្រាប់ការពារមូសមិនឲ្យខាំ ។ មុងផ្លិត មុងមានឆ្អឹងសម្រាប់បើកកាងហើយតម្លោះបាន ។ ដេកមុង ដេកក្នុងមុង ។
- ផេះ = ឆេះ + ផង់ > (ឆង់) + ផេះ > ផេះ
- ផេះ ន. សំណុសដែលភ្លើងឆេះសុសជាផង់, ផង់សំណល់នៃវត្ថុដែលភ្លើងឆេះ ។ ផេះ! ឬ ផេះកណ្ដាលចង្ក្រាន ! ពាក្យសាមញ្ញ សម្រាប់និយាយដោយសេចក្ដីអស់សង្ឃឹមប្រដូចទៅនឹងផេះ គឺថាមិនកើតជាការទេ ។ ( ព. ប្រ. ) មិនផេះទេ ! មិនកើតការទេ ! ។ ស៊ីផេះ ! ឬ ស៊ីតែផេះ ! គ្មានអ្វីស៊ីទេមានតែផេះ ស៊ីតែផេះចុះ ! ( ព. សា. ) ។ល។
References :
( ១ ) http://sealang.net/khmer
( ២ ) វចនានុក្រមខ្មែរ, ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត, ១៩៦៧
( ៣ ) La grammaire du khmère moderne , KHIN Sok, ២០០២
( ៤ ) វេយ្យាករណ៏ ថ្នាក់ទី ៧, ក្រសួងអប់រំ, ១៩៩២
(*) លោក អៀវ កើស, ភាសាខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៤៧
